Rośliny motylkowe – jakie to gatunki i dlaczego warto je uprawiać?

Rośliny motylkowe w ogrodzie i gospodarstwie

Poznaj popularne rośliny motylkowe i dowiedz się, jak wykorzystać je jako żywność i paszę, zielony nawóz, składnik łąki kwietnej lub ozdobę ogrodu. Sprawdź też, jak wpływają na glebę oraz o czym pamiętać podczas uprawy.

• Poznaj najpopularniejsze gatunki. Do roślin grubonasiennych zaliczamy m.in. groch, bób, bobik, fasolę, soję i łubiny, cenione jako źródło żywności oraz bogatej w białko paszy. Z kolei drobnonasienne koniczyny, lucerna, seradela i esparceta często trafiają na użytki zielone, do mieszanek pastewnych i międzyplonów.
• Wykorzystaj ich zdolność wiązania azotu. Rośliny bobowate współpracują z bakteriami brodawkowymi, które żyją w brodawkach korzeniowych i wiążą azot z powietrza. Dzięki temu możesz ograniczyć nawożenie azotowe, a resztki roślin po zbiorze lub przekopaniu wzbogacają glebę w azot i materię organiczną.
• Popraw strukturę i żyzność gleby. Głębokie korzenie rozluźniają podłoże i pobierają składniki z niższych warstw. Ponadto rozkładająca się masa zielona wspiera tworzenie próchnicy, a okrywa roślinna ogranicza erozję. Pomaga też regulować nadmiar wody i zwiększać jej zatrzymywanie w glebie.
• Włącz je do płodozmianu lub zastosuj jako zielony nawóz. Groch, bobik, peluszkę, wykę, łubin i koniczynę wysiewaj jako przedplon, międzyplon albo poplon. W ten sposób przerywasz następstwo zbóż i przygotowujesz stanowisko pod kolejne uprawy. Rośliny na zielony nawóz przekopuj przed kwitnieniem i zawiązaniem nasion, gdy ich pędy są jeszcze miękkie. Dobierz gatunek do gleby: na lekkiej sprawdzą się łubin żółty, wyka kosmata i seradela, a na cięższej — bobik, wyka lub peluszka.
• Wzbogać ogród i wspieraj zapylacze. Na rabatach posadź łubin trwały lub baptyzję błękitną, a pergolę albo altanę osłoń glicynią, złotokapem czy groszkiem szerokolistnym. Koniczyny, esparceta i rutwica sprawdzą się na łące kwietnej, ponieważ ich kwiaty dostarczają owadom nektaru i pyłku. Pamiętaj jednak, że niektóre gatunki, np. cieciorka pstra, mogą być trujące lub ekspansywne.
• Dobierz termin i miejsce siewu do gatunku. Zwykle siej wiosną albo pod koniec lata, w lekko wilgotnej, przepuszczalnej glebie i miejscu z dobrym dostępem do światła. Fasolę, wrażliwą na przymrozki, wysiewaj dopiero po ich ustąpieniu, natomiast bób możesz siać wcześniej. W uprawie pastewnej wybieraj mieszanki z roślinami bobowatymi, które zwiększają zawartość białka w zielonce, sianie i kiszonce.

Poniżej znajdziesz praktyczne sposoby wykorzystania bobowatych jako zielonego nawozu i elementu płodozmianu — od wyboru gatunku oraz terminu siewu po przygotowanie gleby pod kolejne uprawy.

• Włącz bobowate do płodozmianu. Groch, łubin, bobik, wyka, soja, koniczyna i lucerna pomagają przełamać monokulturę zbóż, a zarazem ograniczają presję chorób typowych dla uprawianych kolejno tych samych roślin. Nie siej bobowatych bezpośrednio po sobie, ponieważ rośliny z tej samej rodziny nie powinny następować po sobie w płodozmianie.
• Dobierz gatunek do gleby. Na glebach lekkich wybierz łubin żółty, wykę kosmatą lub seradelę; na średnich sprawdzą się łubin żółty i peluszka, a na ciężkich — bobik, wyka siewna lub kosmata oraz peluszka. Dzięki dopasowaniu gatunku do stanowiska łatwiej uzyskasz zwarty łan i dużą ilość biomasy.
• Wykorzystaj wiązanie azotu. Bakterie brodawkowe, m.in. z rodzaju Rhizobium, zasiedlają brodawki na korzeniach bobowatych i wiążą azot atmosferyczny. Dlatego przy siewie rozważ zaprawienie nasion odpowiednimi bakteriami, zwłaszcza jeśli wcześniej nie uprawiano danego gatunku na tym stanowisku. Możesz w ten sposób ograniczyć nawożenie azotowe, ale nadal uwzględniaj zapotrzebowanie roślin na pozostałe składniki pokarmowe.
• Siej jako przedplon lub poplon. Wczesnowiosenny przedplon może przygotować glebę pod plon główny, natomiast poplon wysiany po zbiorze warzyw lub zbóż osłania podłoże i dostarcza materii organicznej. Wysiej go na tyle wcześnie, by rośliny wykiełkowały przed mrozami. W ogrodzie możesz siać bobowate wiosną lub późnym latem, wybierając wilgotną, przepuszczalną glebę i niezbyt zacienione stanowisko.
• Zakończ uprawę przed zawiązaniem nasion. Rośliny przeznaczone na zielony nawóz skoś lub przekop przed kwitnieniem albo na jego początku — zanim pędy stwardnieją i staną się łykowate. Rozkładająca się biomasa wzbogaci glebę w materię organiczną i azot. Nie dopuść jednak do wydania nasion, jeśli rośliny mogłyby się niepożądanie rozsiewać.
• Dbaj o glebę także między uprawami. Gęsty łan ogranicza zachwaszczenie i erozję, a korzenie spulchniają podłoże, poprawiają jego strukturę oraz ułatwiają przenikanie wody i powietrza. Mogą też pobierać składniki z głębszych warstw. Ponadto resztki roślinne sprzyjają tworzeniu próchnicy i zwiększają zdolność gleby do zatrzymywania wody oraz składników pokarmowych.
• Uwzględnij dodatkowe korzyści i zastosowania. Koniczyna, lucerna i esparceta wzbogacają łąki oraz mieszanki paszowe w białko, a ich kwiaty dostarczają zapylaczom nektaru i pyłku. Z kolei groch, bób, fasola i soja nadają się na żywność, natomiast łubin i bobik wykorzystuje się jako paszę.

Rośliny motylkowe mogą dostarczać białka ludziom i zwierzętom. Poniżej znajdziesz przykłady gatunków oraz ich najważniejsze zastosowania.

• Groch siewny i groch polny (peluszka) – dostarczają jadalnych nasion i wartościowej paszy.
• Fasola zwykła, w tym szparagowa – służy jako żywność, a część odmian także jako pasza.
• Bób i bobik – bób uprawia się głównie na żywność, a bobik przede wszystkim na paszę.
• Soja – jej nasiona wykorzystuje się w żywności i paszach; cenione są za wysoką zawartość białka.
• Łubin żółty, biały lub wąskolistny – wysokobiałkowy gatunek wykorzystywany między innymi na paszę.
• Soczewica – dostarcza jadalnych nasion bogatych w białko.
• Lucerna siewna i koniczyna – służą jako rośliny pastewne, składniki zielonki, siana i mieszanek pastwiskowych.
• Wyka siewna lub kosmata, seradela i esparceta siewna – dostarczają paszy i wzbogacają mieszanki na użytki zielone.
• Bakterie brodawkowe z rodzaju Rhizobium – współżyją z roślinami motylkowymi, wiążą azot atmosferyczny i wspierają żyzność gleby.

Poniższe kroki pokazują, jak wykorzystać rośliny motylkowe jako źródło białka w żywieniu ludzi i zwierząt, a także jak uwzględnić ich uprawę w gospodarstwie.

1. Dobierz gatunek do przeznaczenia. Do posiłków wybierz jadalne nasiona grochu, fasoli, bobu, soi lub soczewicy. Z kolei na paszę i zielonkę przeznacz przede wszystkim bobik, łubin, wykę, lucernę albo koniczynę. Weź pod uwagę warunki uprawy i sposób wykorzystania plonu.
2. Wybierz odpowiednie stanowisko i zaplanuj płodozmian. Dopasuj gatunek do gleby: łubin i seradela sprawdzają się na lżejszych glebach, natomiast bobik i wyka mogą rosnąć na cięższych. Włącz bobowate do płodozmianu, aby przerwać wieloletnie następstwo zbóż. Jeśli siejesz je na zielony nawóz, wybierz termin pozwalający roślinom rozwinąć się przed kolejną uprawą.
3. Zadbaj o wiązanie azotu i nawożenie. Bakterie brodawkowe tworzą brodawki na korzeniach i wiążą azot z powietrza, dlatego możesz ograniczyć nawożenie azotowe. Rośliny nadal potrzebują jednak innych składników: dostosuj nawożenie mineralne do zasobności gleby i planowanego plonu. W razie potrzeby przed siewem zaszczep nasiona odpowiednimi bakteriami.
4. Zbierz plon zgodnie z przeznaczeniem. Nasiona roślin jadalnych wykorzystaj w żywności, a wysokobiałkowe nasiona i zieloną masę przeznacz na paszę. Ruń z udziałem roślin motylkowych skarmiaj jako zielonkę albo konserwuj na siano i kiszonkę. Ponadto bobowate w mieszankach pastwiskowych dostarczają łatwo przyswajalnego białka i są chętnie pobierane przez zwierzęta.
5. Wykorzystaj resztki roślinne do poprawy gleby. Pozostaw korzenie i resztki pożniwne, by po rozkładzie wzbogaciły glebę w materię organiczną i azot. Rośliny przeznaczone na zielony nawóz przekop przed kwitnieniem i zawiązywaniem nasion, gdy ich pędy pozostają miękkie. Głęboki system korzeniowy rozluźnia glebę, poprawia jej strukturę i zdolność zatrzymywania wody, a okrywa roślinna ogranicza erozję.